Europa

Materiał opracowany na podstawie Raportu 2006. O naprawie sytuacji
mieszkaniowej. Kraje europejskie rozwiązują problemy mieszkaniowe dzięki
różnym formom budownictwa społecznego. Początkowo w dużej mierze było to
budownictwo czynszowe, które obecnie ulega zmianie na własnościowe przez
sprzedaż lokatorom, choć w wielu krajach od początku było to budownictwo
własnościowe. Forma własności w mieszkalnictwie była zależna raczej od tradycji
niż od zamożności społeczeństwa - w Hiszpanii i Irlandii nie należących do
najbogatszych około 80 % mieszkań jest własnościowych, a w Niemczech i Szwecji
uważanych za kraje zamożne - jedynie około 40 %. Udział mieszkalnictwa w PKB
często przekracza 5 %, lecz sama pomoc publiczna w tej dziedzinie (świadczona w
różnej formie) często przekracza 2 % PKB (w Wielkiej Brytanii pod koniec lat
90. - 2,6 %, Szwecja - 2,7 %). Poniżej podano nieco informacji o rozwiązaniach
stosowanych w poszczególnych krajach Starej Unii. Austria
Belgia
Dania
Finlandia
Francja
Grecja
Hiszpania
Holandia
Irlandia
Niemcy
Portugalia
Szwecja
Włochy
Wielka
Brytania Austria Około 60 % mieszkań
powstałych po roku 1945 zbudowano z udziałem subwencji państwowych, a w
przypadku mieszkań wielorodzinnych procent ten sięga 75. W ostatnich latach aż
80 % nowo budowanych domów korzysta z subwencji państwowych, subwencjami jest
też wspierane 20 % remontów. Belgia Do finansowania
społecznego budownictwa czynszowego powołano dwie spółki o zasięgu krajowym:
Krajową Spółkę Mieszkaniową - SNL i Krajową Spółkę Małej Posiadłości Wiejskiej
- SNT, które finansowały belgijskie tbs-y, a do rozwiązywania problemów
architektonicznych, prawnych, ekonomicznych, socjologicznych itp. powołano w
roku 1956 Krajowy Instytut Mieszkaniowy. Dania
Duńczycy wydają na mieszkania 30 % swych dochodów przy średniej unijnej nie
przekraczającej 20 %. Obecnie kluczowym elementem duńskiej polityki
mieszkaniowej są TBS-y , do których dostęp nie jest ograniczony żadnym
kryterium dochodowym. Społeczne budownictwo czynszowe korzysta z subwencji, a
społeczne budownictwo własnościowe - z ulg podatkowych. Specyficzną formą jest
budowa mieszkań dla młodych ludzi, subsydiowana nawet w 45 %. Połowa najemców
mieszkań czynszowych otrzymuje dodatki mieszkaniowe na częściowe pokrycie
kosztów czynszu. Osobliwością jest to, że dodatki mieszkaniowe są dodatkowo
wypłacane również mieszkańcom spółdzielni, a nawet właścicielom własnych
domków. Finlandia W latach 80 Finlandia buduje
rocznie ponad 10 mieszkań na 1000 osób, przy czym 40% powstaje przy wsparciu
subwencjami państwowymi. W latach 90. podjęto program walki z bezrobociem
poprzez intensyfikację działalności budowlanej (głównie remontowej). Obecnie
państwo wspiera budownictwo poprzez niskooprocentowane kredyty i gwarancje dla
inwestorów prywatnych. Francja W celu rozwiązania
problemów mieszkaniowych w 1953 roku wprowadzono powszechny podatek dla
pracodawców tzw. "Udział pracodawców w wysiłku budowania". W ramach tego
podatku wszystkie przedsiębiorstwa zatrudniające powyżej 10 pracowników (z
wyjątkiem rolniczych) płacą na cele mieszkaniowe 1 % sumy wynagrodzeń. Dzięki
temu podatkowi aż 80 % budowanych mieszkań korzystało z pomocy publicznej.
Społeczne budownictwo czynszowe jest budowane i zarządzane przez działającą na
zasadzie non-profit organizację "Mieszkania o Umiarkowanych Czynszach" -
HLM. HLM-y są to przede wszystkim spółki akcyjnie i zakłady publiczne powiązane
z gminami oraz rzadko spółdzielnie. Finansowanie polega na kredytach, których
udziela Kasa Depozytów Konsygnacji (CDC) dysponująca wkładami z systemu
oszczędzania za pośrednictwem książeczek mieszkaniowych. W roku 1965 powstały
kasy mieszkaniowe i zaczął funkcjonować system finansowania z wykorzystaniem
depozytów prywatnych. W szczytowym okresie aż 82,8 % nowobudowanych mieszkań
powstawało przy użyciu środków publicznych. Od 1976 wprowadzono system dodatków
mieszkaniowych na pokrycie kosztów eksploatacji, a od 1995 - specjalne kredyty
na pomoc w wykupie mieszkań na własność. W roku 2000 powstaje ustawa nakazująca
gminom posiadanie w swych zasobach 20 % mieszkań społecznych. Grecja
Ze względu na warunki klimatyczne (brak mrozów) i warunki posadowienia (podłoże
skaliste) budownictwo mieszkaniowe jest w Grecji tanie. Ponadto tradycja i
potrzeby turystyczne sprawiły, że ludność od lat lokuje swe oszczędności w
nieruchomościach. Grecja w latach 70. i 80. osiągnęła rekordowy wynik 17
mieszkań na 1000 mieszkańców, głównie dzięki bezpośredniemu zaangażowaniu w
budownictwo indywidualnych inwestorów - 75 % zasobów mieszkaniowych w Grecji
jest własnościowe. Grecja jest jedynym krajem, w którym nie istnieje społeczne
budownictwo czynszowe. Hiszpania W końcu lat 90.
w Hiszpania budowała ponad 10 mieszkań na 1000 mieszkańców, przy czym 85 %
zasobów jest własnościowe. Pomoc publiczna skierowana jest na rozwój
budownictwa własnościowego, określanego w Hiszpanii jako VPO - Viviendas de
Proteccion Oficial (mieszkania urzędowo chronione), które pełni rolę
podobną do roli społecznego budownictwa czynszowego w innych krajach. W
szczytowym roku tego budownictwa, tj. w roku 1983, udział tego budownictwa
wyniósł 60 % ogółu nowo budowanych mieszkań. Od roku 1987 polityka mieszkaniowa
została zdecentralizowana i przekazana w ręce wspólnot autonomicznych (prowadzą
na swym terenie politykę mieszkaniową wypłacając dodatki mieszkaniowe) i gmin.
Holandia Od 1965 r. rozwijano towarzystwa
budownictwa społecznego - Woningcorporties. Były one centralnie finansowane ze
źródeł państwowych, lecz prowadziły inwestycje na zasadach rynkowych. Były
niezwykle skuteczne i pod koniec lat 80. 43 % całości holenderskich zasobów
mieszkaniowych było ich dziełem. Po tym okresie nastąpiła decentralizacja i
odpowiedzialność za zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych przejęły gminy. Ze
szczebla centralnego wypłacane są jedynie dodatki mieszkaniowe - otrzymuje je
14 % holenderskich rodzin. Irlandia Od 1997 roku
liczba nowo budowanych mieszkań na 1000 mieszkańców przekracza 10, w roku 2001
osiąga 14, a w roku 2002 14,7. Ponadto w 93 % irlandzkie mieszkania to domy
jednorodzinne i w ponad 80 % będące własnością mieszkańców. Społeczne
budownictwo czynszowe znajduje się głównie w ręku gmin (jedynie 10 % to TBS-y).
Zamieszkałe przez siebie mieszkania czynszowe lokatorzy mogą stopniowo
wykupywać od gminy na zasadzie sharedownership, na co gmina może sama udzielić
kredytu. Kredytu może tez udzielić na zakup nowego domu (aż do 80 %) lub
remont. Do subwencji na zakup domu mają prawo wszyscy pod warunkiem, że jego
powierzchnia nie przekracza 125 m2. Funkcjonuje też system ulg podatkowych i
niskooprocentowanych kredytów hipotecznych. Niemcy
Aż 50 % stanowią prywatne zasoby czynszowe. Społeczne budownictwo czynszowe ma
charakter czasowy i zmniejszyło się obecnie do 7 %. W 50. i 60. latach
większość nowobudowanych mieszkań powstawała w formule społecznego budownictwa
czynszowego realizowanego przez spółki zbliżone do tbs-ów, z ta różnicą, że
było w nich wiele kategorii udziałowców i z udziałem inwestorów prywatnych,
którzy na zasadzie umowy za dostęp do niskooprocentowanych kredytów godzą się
przez czas umowny (30 lat) respektować zasady przyznawania mieszkań i ustalania
wysokości czynszów. W drugiej połowie lat 50. rozpoczął się rozwój finansowania
inwestycji przez kasy mieszkaniowe Bausparkassen. Obecnie współfinansują one 66
% nowo budowanych domów i mieszkań. Osoby oszczędzające w kasach otrzymują z
budżetu premie mieszkaniową w wysokości 35 % zaoszczędzonej sumy. Następuje
proces wykupywania mieszkań na własność. 8,5 % gospodarstw domowych otrzymuje
dodatki mieszkaniowe. Portugalia Dużą rolę
odgrywała w przeszłości spółdzielczość mieszkaniowa. W latach 70. i 80.
rozwinięto dla najbiedniejszych społeczne budownictwo czynszowe. W latach 90.
nastąpił niezwykły wzrost zainteresowania kredytami hipotecznymi i dzięki temu
pod koniec lat 90 liczba budowanych mieszkań przekroczyła 10 na 1000
mieszkańców. Istotne wsparcie dla rozwoju budownictwa mieszkaniowego Portugalia
uzyskuje ze strony funduszy unijnych, które wykorzystywane są na związaną z
budownictwem mieszkaniowym infrastrukturę. Szwecja
Pod koniec lat 60. rozpoczęto realizację programu budowy mieszkań w oparciu o
subwencjonowane przez państwo kredyty. W roku 1970 oddano 14 mieszkań na 1000
mieszkańców. Uzyskano to dzięki zastosowaniu w budownictwie normalizacji i
wprowadzeniu uprzemysłowionych metod. Było to głównie budownictwo spółdzielcze.
40 % zasobów stanowią mieszkania czynszowe w połowie prywatne i w połowie
społeczne. Szwedzkie społeczne budownictwo czynszowe to przede wszystkim
działające bez zysku spółki komunalne. W Szwecji brak jest pułapu dochodowego
ograniczającego dostęp do budownictwa społecznego, a pomocą są objęte wszystkie
sektory budownictwa i z państwowych subwencji korzystają tez właściciele
prywatnych mieszkań czynszowych. Włochy Powstały w
1949 roku plan rozwoju budownictwa mieszkaniowego miał na celu zmniejszenie
bezrobocia i ożywienie gospodarki. Wprowadzono powszechny podatek mieszkaniowy,
który pracodawcy płacili w wysokości 1,2 % wypłacanych pensji, a pracownicy od
0,4 do 0,6 % pensji. 75 % Włochów mieszka we własnych mieszkaniach. Ze względu
na blokadę czynszów budownictwo czynszowe zanika. Społeczne zasoby czynszowe są
głównie własnością Niezależnych Instytutów Mieszkań Społecznych - IACP
stanowiących odpowiednik TBS-ów. Czynsz w tych zasobach jest ustalany tak, aby
pokryć koszt amortyzacji, zarządzania i bieżących remontów. W 1996 roku podatek
mieszkaniowy został zniesiony i budownictwo to jest finansowane z budżetu.
Budownictwo własnościowe finansowane jest z kredytów udzielanych przez liczne
kasy kredytowo-oszczędnościowe. Państwo wspiera budujących przez udzielanie ulg
podatkowych, a biedniejszych - przez spłacanie przez budżet części odsetek od
kredytów. Wielka Brytania Po II wojnie światowej
rozwinęło się społeczne budownictwo czynszowe. Finansowane było z pieniędzy
publicznych, a zajmowały się nim przede wszystkim samorządy lokalne. W latach
50. liczba mieszkań budowanych przez samorządy zaczęła spadać, a rosła liczba
mieszkań budowanych przez inwestorów prywatnych, finansowanych z kredytów
hipotecznych. Od roku 1980 lokatorzy społecznych mieszkań czynszowych mają
prawo do zakupu zajmowanych mieszkań po obniżonych cenach (right to
buy). Obniżka ceny zależy od długości okresu zamieszkiwania. Domy można tez
nabywać kawałek po kawałku (shared-ownership) - czynsz płaci się tylko od
części nie wykupionej. Procent mieszkań własnościowych w ciągu 50 lat po wojnie
wzrósł z 29 do 67 %. Zasoby czynszowe są własnością różnych podmiotów - gmin,
osób prywatnych i odpowiedników tbs-ów - Registered Social Landlords to Housing
Associations. Stowarzyszenia te zrzeszone są w Housing Corporation - Korporacji
Mieszkaniowej. Kieruje nią Rada licząca 15 członków, której dyrektora wskazuje
premier. Korporacja finansuje działalność zarejestrowanych jednostek i prowadzi
ich monitoring i kontrolę. Od 1989 roku czynsze w sektorze społecznym zostały
uwolnione, co sprawiło, że stało się opłacalne inwestowanie w mieszkalnictwo i
do Housing Associations napłynął kapitał prywatny w kwocie ponad 20 mld funtów.
Państwo rekompensuje wzrost czynszów przez system dodatków mieszkaniowych,
dzięki czemu wydatki na mieszkania w rodzinach brytyjskich nie przekraczają 30
% dochodów. Zdecydowana większość obecnie budowanych domów to budownictwo
własnościowe, finansowane z długoterminowych kredytów hipotecznych. Udzielają
ich m.in. building societies działające w formule non-profit.